Przejdź do treści

Tokio

Tokyo w „trybie silence”

Lądowanie za godzinę. Wśród pasażerów czuć wyraźne ożywienie. Ruszyły „paszowozy”, które są jedną z największych atrakcji podczas 14 godzinnego lotu. Śniadanie, które serwują stewardessy okazuje się być już kolacją, bowiem w Tokio dzień chyli się już ku końcowi, a ja dopiero co przecieram oczy po karkołomnej próbie oddania się snu, którą podejmowałem przez ostatnich kilka godzin w ekstremalnie niewygodnym fotelu. Słowo „ekonomiczna” niewiele ma wspólnego ze słowem „ergonomiczna”. Dzieli je przestrzeń równa odległości Warszawy od Tokio.

Mając w pamięci obrazy z filmu „Lost in Translation” zastanawiam się jak będzie wyglądać zderzenie wyobrażanych przez lata obrazów, które zapisałem gdzieś głęboko w podświadomości z rzeczywistością, która zazwyczaj rozczarowuje. Wyobrażenia, topione przez lata w lukrze i posypywane orzechami, nie mogą się przecież z niczym równać. 

Okazało się jednak inaczej.

Opowiadać, przy pomocy obrazów o tym co w drodze to cel. Świadomość, że wszystko zostało już sfotografowane nie pomaga. Trudno uniknąć powtórzeń, kalek i schematów. Najważniejsza jednak pozostaje droga, mówiłem ostatnio w rozmowie z Fotopolis. Obrazy to jedynie wypadkowa, ledwie znaczący dodatek, który i tak niewielu dziś interesuje. 

Mimo to robię założenie… będę poszukiwał obrazów endemicznych, takich które znaleźć można jedynie tam, to znaczy tu w Tokio. Nie wiem czy to w ogóle możliwe, oczami wyobraźni czytam komentarze „to wszystko przecież mamy na „Targówku”. Trudno. Nie pierwszy raz postawię się pod pręgierzem. Chciałeś, masz, teraz płać. Wszystko ma przecież swoją cenę.

Do Tokio zabrałem aparat średnioformatowy. Sporych rozmiarów i słusznej wagi Fujifilm GFX 100s. Wraz z nim kilka obiektywów. GFX pokazał w Tokio swoje dwa oblicza. Niczym Dr Jekyll and Mr Hyde, w ciągu dnia boleśnie wpijał mi się w kark i nie dorównywał szybkością ulicznego życia, co mocno mnie irytowało, nocą zaś, w świetle tokijskich neonów, budził się i cieszył jakością zdjęć, które oferowała ogromna matryca. Jakby chciał powiedzieć, a widzisz, jednak warto było się tak męczyć”. 

I tak zostało nam do samego końca. Love and hate. Pojemność tonalna kontra autofocus, rozdzielczość matrycy kontra przepełnione karty, waga, jakość, czułość, niezawodność… czy ktoś w końcu mógłby wyprodukować aparat idealny? Hello, jest tam kto?

Uporządkowane jak żadne inne wielkie miasto, Tokio nurza się w gęstym sosie nowoczesnych technologii, który je spaja w całość. Są jednak miejsca gdzie kipi i jest rozedrgane jak okalające je wulkany. Zadziwiające kontrasty, światło, zapach, nade wszystko rzeka ludzi, który płynie, a wraz z nią niezliczona ilość fotograficznych kadrów, pojawiających się jedynie na ułamek sekundy. Nigdy jeszcze tak wiele razy nie chybiłem, nie zdążyłem, nawet nie podniosłem aparatu do oka. Mimo dużego dystansu i braku ciśnienia, bo przecież „ja już się nie spieszę”, to frustrujące doświadczenie. Minęło kilka dni zanim się z tym pogodziłem.

Zawsze byłem kawiarnianym chłopakiem. Lubię ten gwar i  szepty wypowiadanych wyznań. Lubię brzęk stłoczonych na barze filiżanek, otoczony zapachem świeżo mielonej kawy. Dla mnie to kojąca duszę cisza, która pozwala odpocząć. Tam się najlepiej pisze. W kawiarni słowa wypływają raźniej, nie tworząc w umyśle zatorów, kiedy pilnie potrzebna jest fraza. W kawiarni można też spotkać wiele fotografii. Na moje szczęście w dalekim Tokio, lubią posiedzieć przy czarnej.

Poranny rytuał; kanapka z Lawsona z pastą jajeczną, o której Anthony Bourdain mawiał „puszysta jak chmurka na niebie”, dalej kawiarnia i kawa bez mleka i cukru. 

Wybór kawiarni jest nieprzypadkowy. Decyduje kadr. Ważne jest miejsce, światło, widok przez okno, najważniejsi ludzie, bohaterowie fotografii. Poranne zdjęcie w kawiarni wpisuje się w mój śniadaniowy zestaw. Kanapka, kawiarnia, kawa ze zdjęciem miast cukru. Śniadanie idealne.

100, 200, 400 a nawet 500 jenów kosztuje ta czarna przyjemność w tokijskich kawiarniach. To sporo, zważywszy, że kurs Fotografii spada już od lat. No, ale przecież liczy się droga, a ta pozostaje bezcenna. Jedyna waluta, która utrzyma wartość, aż do ostatniego dnia.

Mój GFX jest głośny, a jego migawka potrafi wywołać spojrzenia. Radzi sobie za to w kawiarnianym mroku. Wysoka, na poziomie 6400 ISO czułość to u mnie wartość natywna. To lubię w nim najbardziej. Poza tym kolor. Classic Negativ to mój wybór na tokijską podróż. Wydaje się odcieniem i kontrastem najbardziej zbliżony do tego co widzę przed sobą. 

Postanawiam odejść od natywnej proporcji 4:3 jaką oferuje średni format. Tokijskie zdjęcia z ich stylistyczną szorstkością, wpisują się raczej w klasyczny format drogi. A nim bez wątpienia jest 2:3. Moim zdaniem.

Kiedy już uda się przekonać sprzedawcę, że na pewno wolę „hotto”, siadam we wcześniej upatrzonym miejscu, niczym gepard na sawannie i cierpliwie czekam racząc się kawą, w oczekiwaniu na właściwy moment. A wyczekiwanie umila mi jazz! W tokijskich kawiarniach bowiem, już od rana słychać Milesa, Keitha czy Webstera. Wyjść trudno mówię Wam, przyjemność jakich mało. Szczęśliwe pozostają i Body i Soul.

Głęboki wdech, potem drugi, trzeci, hiperwentylacja, wybicie i skok w znaną dobrze toń, gdzie czekają już cisza i spokój. Znaleźć ją można wszędzie i w każdym dowolnym momencie. Poszukiwanie miejsca izolacji, okruchu choćby prywatności, snu, niechby i trwał jak oddech krótko, umiejętności w ich odnajdywaniu, tokijczycy opanowali jak nikt inny.

Mimo zgiełku w Tokio obowiązuje „tryb silence”. Ten pozorny paradoks pozwala w mieście gdzie żyje 30 milionów ludzi zachować higienę umysłu. W większości miejsc wejście przez próg oznacza wyciszenie. W kawiarni, w metrze, palarni, restauracji, w pociągu, galerii i w sklepie obowiązuje ledwie słyszalny szept. 

Cisza wydaje się jedynym skutecznym antidotum na tokijski zgiełk. Kiedy jedni próbują wziąć oddech, czekając w kolejce na dymka w korporacyjnej palarni, innym wciąż wrażeń wydaje się mało. 

Zmęczenie można przecież topić w alkoholu, ciszę zagłuszyć w salonie pachinko, samotność zaś leczyć flirtując z nastolatką o powłóczystym spojrzeniu. 

Jednej wszak z tych rozrywek pojąć nie jestem sposób. Pachinko. Gra w kulki to zdecydowanie mało powiedziane. Odurzające opium dla ludu już celniej. Wejście do „jaskinii kulek” to czysta tortura. Przeszywający hałas, poziomem przypominający start rakiety Muska, sprawia ból jakich niewiele. Sporo jest sposobów marnowania czasu, znam je prawie wszystkie, ale tego moja wyrozumiała natura nie jest w stanie pojąć.

Najbardziej poruszająca w Tokio jest jednak samotność. Widać ją na każdym kroku, mimo nieprzebranych tłumów. Cisza, którą narzuca japońska poprawność, niechybnie ludzi oddala od siebie. Nikt tu nie zawoła „jak się masz” czy „wszystko u Ciebie ok?”. Uśmiechu też nie odwzajemni bo wzrok spuszczony, jak nakazuje skromność wpisana od dziecka. 

Wszechobecny smartfon stan rzeczy jedynie pogłębia. Mimo, że to przypadłość globalna, w Tokio widać ją jakby wyraźniej. Każdy, literalnie każdy, zanurzony jest w ekranie szatańskiej zabawki. Wielki Brat ma używanie. Oddaliśmy życie zupełnie bez walki i jeszcze musimy za to płacić… 

Łatwo się o tym pisze przy użyciu słów, inaczej sprawa się ma, gdy kreślimy słowa za pomocą zdjęć. Samotność, chaos, cisza, jak je pokazać, by w zgodzie pozostać z twierdzeniem, że obraz wart tysiąca jest słów. 

Od dawna z tą tezą jestem w sporze, zapewne przez nadmiar fotografii, bez słowa kontekstu. Instagram, rolki i tik toki wszelkie przywodzą mi na myśl jedynie zatrutą wodę z Minamaty. 

Karawana i tak jedzie dalej i moje gadanie nic tu nie pomoże.

***

Tokyo in “Silence Mode”

An hour to landing. There’s a palpable buzz among the passengers. The meal trolleys are on the move, one of the main attractions of a fourteen-hour flight. Breakfast, served by the cabin crew, turns out to be dinner, since the day is already drawing to a close in Tokyo, while I’m only just rubbing the sleep from my eyes after several hours of a desperate attempt to get some rest in an outrageously uncomfortable seat. The word economy has little in common with ergonomics. The distance between the two is roughly the same as the distance between Warsaw and Tokyo.

With images from Lost in Translation still in my mind, I wonder what will happen when the pictures I’ve been imagining for years, tucked away somewhere deep in my subconscious, collide with reality, which so often disappoints. After all, those fantasies, glazed in syrup over the years and sprinkled with nuts, can hardly be expected to compete with anything real.

As it turned out, they could.

My aim is to tell stories about life on the road through images. The knowledge that everything has already been photographed doesn’t help. It’s hard to avoid repetition, clichés and familiar visual formulas. But the journey itself matters most, as I said recently in an interview with Fotopolis. Images are merely a by-product, a small addition that, in any case, seems to interest fewer and fewer people these days.

Still, I’ve set myself a challenge. I’ll look for endemic images, pictures that can only be found here, in Tokyo. I have no idea whether that’s even possible. In my mind’s eye, I can already read the comments: “We have all that back home in Targówek.” Never mind. It wouldn’t be the first time I’d put myself in the firing line. You asked for it, you’ve got it, now pay the price. Everything comes at a cost.

I brought a medium-format camera to Tokyo: the substantial, reassuringly weighty Fujifilm GFX 100S, along with a handful of lenses. In Tokyo, the GFX revealed its two faces. Like Dr Jekyll and Mr Hyde, by day it dug painfully into the back of my neck and couldn’t keep up with the pace of street life, which irritated me enormously. By night, beneath Tokyo’s neon lights, it came alive, delighting me with the image quality delivered by its enormous sensor. As if it were saying, “See? All that suffering was worth it after all.”

And that was how things remained until the very end. Love and hate. Dynamic range versus autofocus, sensor resolution versus memory cards filled to capacity, weight, image quality, sensitivity, reliability… Could someone finally make the perfect camera? Hello? Is anybody out there?

As orderly as no other major city, Tokyo is immersed in a thick broth of modern technology that binds it together. Yet there are places where everything boils over, where the city trembles like the volcanoes that surround it. Astonishing contrasts, light, smells and, above all, a river of people flowing past, carrying with it an endless stream of photographic frames that appear for a fraction of a second and then vanish.

I have never missed so many shots, been too late so often, or failed even to raise the camera to my eye so many times. Despite keeping my distance and feeling no pressure – after all, “I’m no longer in a hurry”, it’s a frustrating experience. It took me several days to come to terms with it.

I’ve always been a café kind of guy. I like the hum of conversation and the whispered confessions. I like the clinking of cups crowded together on the counter, surrounded by the aroma of freshly ground coffee. To me, this is a soothing kind of silence, one that lets the soul rest. It’s where I write best. Words come more easily in a café, without clogging the mind just when a phrase is urgently needed. Cafés are also places where you can encounter a great deal of photography. Luckily for me, even in faraway Tokyo, people like to linger over a black coffee.

My morning ritual: an egg-salad sandwich from Lawson, which Anthony Bourdain once described as “fluffy as a cloud in the sky”, followed by a café and a coffee without milk or sugar.

My choice of café is never accidental. The deciding factor is the frame. The location matters, the light, the view through the window, but most of all, the people — the protagonists of my photographs. A morning café photograph is part of my breakfast ritual. A sandwich, a café, a coffee with a photograph instead of sugar. The perfect breakfast.

In Tokyo’s cafés, this simple pleasure costs 100, 200, 400, sometimes even 500 yen. Quite a lot, considering that the exchange rate of photography has been falling for years. But then, the journey is what counts, and that remains priceless. The only currency that will hold its value until the very last day.

My GFX is loud, and its shutter can turn heads. On the other hand, it performs beautifully in the dim light of a café. For me, high sensitivity 6400 ISO and above is practically native territory. That’s what I like most about it. Apart from the colour, of course. Classic Neg is my choice for this Tokyo journey. Its tones and contrast seem closest to what I see before me.

I decide to abandon the native 4:3 aspect ratio offered by medium format. With their stylistic roughness, my Tokyo photographs seem better suited to the classic format of the road. And that, without a doubt, is 2:3. At least in my book.

Once I’ve convinced the server that hotto is definitely what I want, I settle into a spot I’ve picked out beforehand, like a cheetah on the savannah, and wait patiently, sipping my coffee until the right moment arrives.

And jazz makes the waiting even sweeter. In Tokyo’s cafés, you can hear Miles, Keith or Webster playing from early morning onwards. It’s hard to leave, believe me. One of life’s rare pleasures. Both Body and Soul remain happy.

A deep breath. Then another, and a third. Hyperventilation. A push-off and a dive into familiar waters, where silence and peace are already waiting. You can find them anywhere, at any moment. The search for a place of isolation, even a tiny scrap of privacy, a moment of sleep, however brief, no longer than a single breath, is something Tokyoites have mastered like no one else.

Despite all the commotion, Tokyo operates in “silence mode”. This apparent paradox allows a city of thirty million people to preserve a measure of mental hygiene. In most places, crossing the threshold means turning down the volume. In cafés, on the metro, in smoking rooms, restaurants, trains, galleries and shops, conversation barely rises above a whisper.

Silence seems to be the only effective antidote to Tokyo’s noise. While some people try to catch their breath as they queue for a cigarette in a corporate smoking room, others still seem unable to get enough stimulation.

Of course, you can drown your exhaustion in alcohol, smother the silence in a pachinko parlour, or try to cure loneliness by flirting with a teenage girl whose gaze promises the world.

One of these pastimes, however, is quite beyond my comprehension. Pachinko. Calling it a game of marbles would be a serious understatement. “Opium for the masses” comes closer to the mark. Stepping into one of these pinball dens is pure torture. The piercing noise, comparable in volume to one of Elon Musk’s rockets taking off, is almost physically painful. There are plenty of ways to waste time. I know most of them. But this one is beyond even my otherwise tolerant nature.

What moves me most about Tokyo, though, is loneliness. You see it at every turn, despite the seemingly endless crowds. The silence imposed by Japanese social conventions inevitably keeps people at a distance from one another. Nobody calls out, “How are you?” or “Everything all right?” Nobody returns a smile, either. Eyes are lowered, as modesty, instilled from childhood, dictates.

The ubiquitous smartphone only makes matters worse. Although this is a global affliction, in Tokyo it seems somehow more visible. Everyone, literally everyone, is immersed in the screen of this devilish little gadget. Big Brother is having a field day. We’ve surrendered our lives without putting up a fight, and we even have to pay for the privilege…

It’s easy enough to write about all this in words. Things are different when you try to express those words through photographs. Loneliness, chaos, silence, how do you show them and still remain faithful to the claim that a picture is worth a thousand of words?

I’ve been arguing with that idea for a long time, probably because there are simply too many photographs out there, stripped of any verbal context. Instagram, Reels and TikToks of every kind bring to mind nothing so much as the poisoned waters of Minamata.

The caravan rolls on regardless, and there’s little my rambling can do to stop it.